Orhan Pamuk- Benim Adim Kirmizi

Her gorduyum is ya da her oxudugum kitab haqqinda danishmagin duzgun olmadigini hemishe dushunmushem. Eger her oxudugum kitab haqqinda yazsaydim,onda bloqum yazilarla dolardi. Evvelki yazilarima baxanda ”amateur ” luq oldugunu gorurem, bunu uzurlu hesab eliyin…….

Gelek esas meseleye. Orhan Pamuk bir musahibesinde bu kitabi haqqinda ”yazdigim en qorxulu kitab” deye danishmishdi. Mence bu kitab yalniz qorxulu olmasi ile one cixmir, burda genis tarixi movzu, insanlarin cemiyyet haqqinda qeyri-adi dushune bilmesi ve en esasi ise bir insanin esl hisslerini nece de professionalliqla gizlemesi en maraqli meqamlardandi. Tarixle ve en esasi Sefevi tarixi ile maraqlanmagim,bu kitabi cox maraq ve heyecanla oxumagima yardimci oldu. Her ressamin danishdigi kicik hekayeler, elece de o dovrun sehrli tarixi, Sherqin ressamliga olan munasibeti ve.s kimi nuanslar mene boyuk dunyagorushu qatdi.Ustad ressamlar uchun omrunun son dovrunde kor olmagin Allahin boyuk bir hediyyesi,lutfu kimi gorulmesi en maraqli meqamlardan idi. Hetta bezi ressamlar kor olmadiqlarini anladiqda,bezen intihar edir,bezen ozlerini kor edir,bezen ise resm cekmeyin dashini atirdilar.

Orhan Pamukun bir qadinin ne dushunduyunu bele maraqli bir terzde yazmasi ve onun aglindan qisa bir zamanda nece muxtelif fikirlerin kecmesini bele tesvir etmesi eseri daha da celbedici edir. Boyuk ustad Kemaleddin Behzadin ozunu kor etdiyi iyneden istifade edib ozunu kor eden ressamlarin boyuk iftixar,fexr hissleri ile ozlerini Allaha yaxinlashmish hissetmesi bize qeribe gelse de,mence o dovrde movcud ola bilecek dushuncelerdendir.

Eserin daha da deyerli olmasina bashqa bir sebeb,fikrimce 20ci yuzillikde yashayan her hansi bir insanin yashamadigi dovr haqqinda bele deqiq,maraqli ve heyecanverici shekilde izah vermesi yazarin dahiliyinin bir subutudur. Buna  Jul Vernin eserlerinde de rast gelmek olar. Olmadigi,gormediyi eraziler haqda deqiq  melumatlar vermek…..

Yazarin bezi siyasi hadiselere qarishmasi ise meni hec de onun eserlerine etinasiz yanashmaga mecbur etmir. Meseln,Carlz Bukovski bir kitabinda her 4-5 sozden bir hokumeti,dovleti pisleyir,kuce sozlerinden istifade edirdi,amma Amerik ve butun dunya buna hec de fikir vermirdi. Mence bele boyuk bir yazici haqqinda eserlerine oxuduqdan sonra fikir yurutmek lazimdir. .…………

Maraqli bir hekaye.

Bir ev sahibinin bir kecisi ve bir uzunqulagi var imis. Keci her gun yeyib yatir, sud vermekden bawqa hec bir iw gormurmuw. Uzunqulaq ise her gun yorulub elden dushene qeder ishleyirmis. Bir gun keci uzunqulaga deyir ki : ”Her gun ishlesen heyatinin menasi qalmaz, bir gun ozunu yere at, 1-2 yerin ezilsin, qoy bir gun de sahibin sene baxsin ” Uzunqulaq onun meslehetine qulaq asir ve seheri gun ozunu sildirim erazide ozunu yere atir ve her yeri ezilir. Sahibi baytar cagirir ve baytar uzunqulagin sagalmasi ucun keci ciyerinden qaynadilmiw derman icmeli oldugunu soyleyir. Uzunqulagina cox ehtiyaci olan sahibi, oz kecisini ( uzunqulaga deyerli mesleheti veren ) kesir.

Netice: Dunyada pislik eden insanlar heddinden artiq coxdur, amma onlar bu etdiklerinin cezalarini alirlar, gec-tez….

Bextim getirdi …

Bine ticaret merkezinde baw veren kutlevi zeherlenmeden yeqinki her kes melumatlidir. Zeherlenme baw veren gunden 1 gun evvel ise men ve 3-4 nefer yaxinlarim ordaydiq. Eslinde bazar gunu, yani kutlevi zeherlenmenin baw verdiyi gun, ora getmeliydik, amma bazar gunu gozlenilmeden bizle gedecek olan dayimin iwi cixdigi ucun 6ci gun getmeye qerar verdik. Daxil oldugumuz maqazinin yeri de ele de yaxin deyildi, tam 300e yaxin maqazini kecib ,6ci sektordaki 5 nomreli siraya geldik. Umumiyyetle iceri daxil olan kimi, qeyri-adi iyi her kes duyub ,wikayet edirdi, sadece olaraq yeqin hemin gunu istifade olunan generatorlar zeherli maddeler buraxmiyiblar. Eger bazar gunu orada olsaydim, yeqinki zeherlenenlerin icinde men de olardim. Hem de sektorunun en axirlarinda oldugum ucun, geri qayitmaq ucun 100-150 metr yol gelmeliydim.Zeherlenmeden insan olumu olmadigi ucun, menim de olmeyeceyimi, duwunmek normaldi. Hem de zeherlenme baw veren gunden 1 gun evvel ora minlerle insan getmiwdi,yani sual oluna biler ki ” Tekce senin bextin getirib ? ” Amma mence xeyr, cunki gozlenilmez bir iwin cixmasi ,hem de onu deyim ki xesteliklere qarwi ele de guclu immunitetim olmamasi, menim bir az da olsa wansli olmagima esas verir. Tesaduf demirem, Allahin komeyi deyek .

” Cool ” olmaq…..

Sosial shebekelerde, cemiyyet icinde, universitetde,mektebde muxtelif insanlarla tanish oluruq,amma qebul etmek lazimdir ki,bizi en cox qiciqlandiran ,ya da ozlerinden uzaqlawdiran bu tip insanlardi. Gah cox insanlari beyenmir,gah da sanki haminin ozlerinden awagi seviyyede oldugunu fikirlewirler. Bu insanlar en cox ferqlilik yaratmaga caliwirlar. Bezen soyuwle daniwmaq, statuslarinda ingilisce soyuwler yazib , jarqonlardan istifade eliyen de onlardir. Firlatdiqlari- onlar qiz sevmirler – qizlari ”balam” deye cagirib, her yerde hara getdiklerini,hetta nece yaziwdiqlarini bele dostlarina daniwirlar…He, ateistleri de bura aid etmek olar. Bizi-yani Allaha inanlari- cahil , qul hesab edirler. Filosof olublar bize. Dunya oz ozune yaranib deyirler. Cennet cehennem yoxdu ve.s Eh, ne deyesen, elmin insana guc verdiyini bilirdim,amma bu menfi olur bizim olkedeki genclerde. Bir dostum daniwdi, rayondan gelen oglan ilk once namaz qilib ,oruc tuturmuw, sonra ateist olub, fikrini az kecenden sonra deyiwib deistlik eliyib. Son veziyyeti hele bilmek olmur… Her yeni nese oxuyanda elbette insan deyiwir,amma bu agilla duwunenden sonra baw vermelidir,yani insan oz agliyla bu melumati olcub-bicmeli, sonra onu tetbiq etmelidir,  namaz qilib, bashini orten qizlar, bezen fanatik seviyyeye qalxib,etrafdaki qadinlara istehza ile yanawir, ”siz bawinizi baglamirsiz, sizin yeriniz cehennemlikdi” deyirler. Eslinde ozleri evvelce bunu bilmelidirler ki, insan muhakime etmir, muhakime eden Allahdir. Sonra, ele bawi bagli, dindar ,namaz qilan,oruc tutan insanlar var ki, gunahlari yerden goye qederdi, ele bu insanlar da cemiyyetde dine olan etibari azaldir, amma ne namaz qilir,ne de oruc tutur,amma hec kese mane olmur, hele elinden gelen yaxwiligi da edir. Heyatda cox ifratliga qacmaq lazim deyil, insan her weyin heddini,seviyyesini bilmelidir…..

”Facebook” ejdahalari…….

Facebookda normal paylasim, ya da status yazanlar ele de nezere carpici derecede ferqli deyiller. Amma inboxlarda ”like” dilenen, ”yaxin dosta atmayan” a soyus qoyanlar,birden ele status yazirlar ki, guya Azerbaycanin yarisi bunlardan qorxur. Bezen isteyirem hamisini nece deyerler ”sondurum”. Amma sonradan dusunurem ki, onlar bunu anlamiyacaq qeder yaziqdirlar. Bezen Avropani bizden ustun tutan insanlar, oradaki inkisafdan daniwanda onlara bu gencler haqqinda daniwmaq isteyirem,amma normal dushunceni muxalifetcilik, ya da hormetsizlik qebul edenler uzunden insanlar cemiyyetde oz istedikleri dushunceni soyleye bilmirler. Bizi bu gencler ireli aparmiyacaq,buna eminik,ancaq mence mubahise olunan hisse ,onlarin bizi ne qeder kecmiwe aparacigidir……….

Bir taniwim bu yaxinlarda bu ”ejdaha” lardan biri ile mubahise eledi, sohbet facebookda gedirdi. Ele ki , mobil telefonla daniwdilar, ”ejdaha” quzuya dondu, onlarin diliyle desek ” qaqa, meni sehv bawa duwdun, men ele demek istemirdim” deyib ” rucnoyu cekdi”. Mence, hamimiz dostumun elediyi hereketi ornek almaliyiq.Cesaretsizlik, ya da onu ozunden awagi hesab edib,cavab vermemek ,eslinde ona delalet verir ki, ozunu senden ustun hesab etsin. Axi , bir dusunun, 16 yawli ( tebii ki, o hereketleri eden ve ele duwunceye sahib olan) genc kimdi axi, cemiyyete meslehet versin, ya da soyuwlerden istifade edib, ozunu hamidan ustun hesab etsin…… ?! 

Metro medeniyyeti………

”Metro en cox istifade olunan  neqliyyat vasitesidir” ya da ” her kes metro medeniyyetini bilmelidi’ deye klishe cumleler ishletmek istemirem, sadece gundelik heyatda haminin yashadigi , gorduyu ancaq ele de cox fikir vermediyi hadiselerden daniwmaq isteyirem. Meselen, insanlar hele de anlamirlar ki, metro suretini azaltdisa, o demek deyil kistansiyaya catib. Ozum bir nece defe sahid olmuwam ki , qatarin suretinin azaldigini goren insanlar ayaga qalxib qapiya yaxinlawiblar, qatar da en azi 4 deqiqe dayanib. Eleleri var ki ozlerini nece deyerler  ”sindirmiyib” geri qayitmiyiblar,ele ayaquste gozleyibler, qayidib gozleyen de olur..

Gecikmek.. Eger qatara gecikirsense  mecbur deyil ki, hemin qatarin qapilarini tutub iceri kecesen, 4 uzagi 5  deqiqeye yeni qatar gelir. Hele qatarin qapilari acilanda ozunu ”bomba oglan ” kimi gosterib , qapilari tutub acilamga imkan  vermiyenler, ya da ortulende qapini tutanlari demirem… Gencliyimize umid eden insanlar , normal ve ya perspektivli, medeni gencliye haqsizliq ederek , umidsizlik edirler. Eslinde tam da haqlidirlar, cunki medeni insanlar oz intellektini gostermirler, ancaq medeniyyetsizler oz ” keyfiyyetlerini ” cox gozel gosterirler.. Bele bir soz var : ” Dunya pislerin cesaretinden yox, yaxwilarin cesaretsizliklerinden dagilacaq”

Lenin ve Resulzade ( 2-ci hisse. Resulzade)

Memmed ( Mehemmed ) Emin Resulzade ise fikrimce neinki Azerbaycan siyasetinde, hetta dunya siyasetinde dogrulugun, xeyirxahligin,demokratiyanin , mubarizliyin simvoludur. Onun Azerbaycan uchun gorduyu isler evezedilmezdir, lakin, onun shexsiyyeti, davasina olan inami, xalqlarin istiqlal mubarizesinde rolunu da unutmaq olmaz. Resulzade Iran meshrute inqilabinda ishtirak edir , sonradan onunla birce defe bele gorusmek, sohbetleshmek sherefine nail olanlar, bu gorushu heyatlari boyu unutmadiqlarini bildirirdiler. Evvelki meqalede dediyim kimi Resulzade menim ucun siyasetde xalqi ucun elinden geleni eden ,onu ireli aparan siyasetchi tipidir, tebii ki Leninin tam eksi……..

Resulzade 18 yashinda kicik bir tewkilatdan , 1955ci ile qeder olan dovrde cemiyyetde bas veren hadiselere oz fikrini bildirmish, xalqi dogru yola seslemishdir. Leninden ferqli olaraq onun siyasi kursunda, metodlarinda firildaqciliq, xarici tebeecilik yox idi. Resulzade demokratik cumhuriyyetde parlamentin esas qanunverici quvve olmasini ona gore isteyirdi ki, her kes oz fikrini bildirsin. Lakin, teesufler olsun ki, deputatlar bezen yalnis qerarlar da qebul edirdiler ( Irevanin verilmesi kimi)…….

Resulzade siyasetci kimliyinden elave , cox gozel insani keyfiyyetlere malik idi. Meselen, Stalinle xatirelerini o yalniz Stalinin olumunden sonra bir kitab sheklinde cap eletdirir ki , Stalin onun haqqinda yalnish dushunceye sahib olmasin. Coxlari deye biler ki, Resulzade Stalinden cekinerek bunu neshr eletdirmemishdi. Amma bu bele deyildi, evvelce onu deyim ki Stalinle Resulzadenin bir-birine qarsi hormetleri var idi, Stalin ozu Resulzadeye komek etmiwdi, hem de REsulzadeye TUrkiye erazisinde hec kes hec ne ede bilmezdi..

Amma heyif ki, dunyada her zaman oldugu kimi , 1920-ci ilde de Azerbaycanda yaxwilar qalib gele bilmediler, cunki yaxwilar hec vaxt oldurmur, qeddarliq etmir,qan tokmurler…..